भिमराज क्याप्छाकी: शिक्षा मानब जिवनको एउटा अपरिहार्य तत्व हो । शिक्षा परम्परागत समयमा अनौपचारिक रुपमा भए पनि लिएको पाईन्छ । शिक्षा भन्नासाथ बिधालयमा पढेर लिईएको ज्ञान मात्र सम्झनु हुँदैन । शिक्षाको व्यापक अर्थलाई हेर्ने हो भने मानिस जन्मिएदेखि मृत्युपर्यन्त प्राप्त गरिने सम्पुर्ण अनुभवलाई शिक्षा भनिन्छ । नेपालमा वैदिक शिक्षा, गुरुकुल शिक्षा, गुम्बा शिक्षा र मदरसा शिक्षा आदि जस्ता शिक्षाहरु पढाई हुन्थ्यो । नेपालमा वि.सं. १९१० पहिलो बिधालय दरबार हाइस्कुल को स्थापना भए पस्चात नेपालमा औपचारिक शिक्षा को सुरुवात भएको थियो । त्यस समयमा निस्चित दरवारका मानिसहरुले मात्र पढ्न पाउथे । नेपालमा वि.सं २००७ मा प्रजातन्त्र को स्थापना भए पस्चात औपचारिक शिक्षा पाउने बन्चितबाट मुक्त भए । नेपालमा शिक्षाको अवस्था वि.सं २००७ बाट वि.सं २०७८ सम्म मोटामोटी रुपमा हेर्दा शिक्षाको अवस्था उकालो लागेको छ । अहिले शिक्षाको अवस्थालाई हेर्ने हो भने त्यति प्रभावकारी शिक्षा नेपाल सरकार ले दिन सकेको छैन ।
शिक्षा क्षेत्रमा नेपाल सरकारले बढी बजेट बिनियोजन गरे पनि पुर्ण रुपमा गुणस्तरिय शिक्षा दिन सकेको छैन । बिधालयको भौतिक सम्रचना पनि त्यति प्रयाप्त मात्रामा छैन । कुनै कुनै बिधालयहरुमा बिद्यार्थीहरु चउरमा बसेर पढ्नु पर्ने, एउटै कक्षाकोठामा दुईओटा कक्षाका विद्यार्थी राखेर पढाउनु पर्ने , सौचालय को राम्रो ब्यवस्थापन नभएको, भवनहरुमा ढोका झ्यालहरु नभएको आदि जस्ता समस्याहरु रहेका छन। शिक्षा क्षेत्रमा निरन्तर मुल्यांकन पनि गरेको पाइदैन । विद्यार्थीहरुको सैद्धान्तिक परिक्षालाई मात्र आधार मानी मूल्याकंन गरेको पाईन्छ । नेपालको शिक्षा प्रणाली सैद्धान्तिक पक्षलाई बढी समेटेको छ । अहिले थोरै मात्रामा व्यावहारिक शिक्षालाई पनि जोड दिएको पाईन्छ । शिक्षा क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति चाहेको मात्रामा पुर्याउनु सकेको छैन । प्राय: ग्रामीण तथा दुरदराज क्षेत्रको बिधालयहरुमा शिक्षकको अभाव रहेको छ । त्यस क्षेत्रमा एउटै शिक्षक ले धेरै कक्षाहरु पढाउनुपर्ने, भएका शिक्षकहरु पनि निरन्तर बिधालय नआउने, जिल्ला शिक्षा अधिकारीहरु पनि निरन्तर बिधालय को लेखाजोखा नगर्ने जस्ता समस्याहरु रहेका छ्न ।
शिक्षालाई एउटा देश बिकास मेरुदण्डको रुपमा मानिन्छ । गुणस्तरिय शिक्षा आजको अपरिहार्य रहेको छ । सर्बप्रथम सरकारले बिधालय सम्रचना, भवन, कक्षाकोठा व्यावस्थापन, सौचालय आदिको राम्रो प्रबन्ध गर्नु पर्दछ । शिक्षा क्षेत्रको दक्ष जनशक्ति खटाउन प्रती सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण होस । बिद्यार्थीहरुलाई निरन्तर मुल्यांकन प्रती जोड दिनु पर्दछ । शिक्षाको सैद्धान्तिक पक्षलाई कम र व्यावहारिक अथवा व्यावसायिक शिक्षालाई जोड दिनुपर्दछ । जिल्ला शिक्षा अधिकारीहरुले पनि बिधालय को निरन्तर निगरानी गरिनु पर्दछ । रास्ट्रीय स्तरमा प्रभावकारी व्यावसायिक शिक्षालाई बढी जोड दिनु पर्दछ । शिक्षाको क्षेत्रलाई अघि बढाउन सकेमा मात्र देश बिकास गर्न सकिन्छ ।
